اهل حديث كه حجازيان و مخصوصا مردم مدينه بودند ، و در رأس ايشان امام مالك بن انس ( 93 / 179 ه ) صاحب كتاب معروف موطاء و اصحاب امام شافعى و اصحاب سفيان ثورى و اصحاب احمد بن حنبل و ديگر اهل تقليد قرار داشتند ، كه در استخراج احكام بر نصوص - آيت و سنت - اتكا ميكردند ، و قياس جلى و خفى را مقام حجيت نمىدادند . و امام شافعى ( 150 / 204 ه ) ميگفت : « اگر در مذهب من چيزى را يابيد ، و خبرى بر خلاف آن باشد ، پس آن خبر مذهب منست . » « 1 » در مقابل اين مدرسهء فكرى ، يك مدرسهء ديگر بنام اهل رأى وجود داشت كه پيروان فكرى آن مردم عراق و خراسان بودند . اين مردم با وجود عقيدت و پيروى تام از قرآن و سنت ، در زندگانى خود و مدنيت و لوازم اجتماعى و مدنى ، از حيات ساده و بسيط مردم حجاز متمايز بودند ، و در طرز معيشت ايشان ، حوادث خاص اقتصادى و اجتماعى و جنايى روى ميداد ، و مجبور بودند ، آن اوضاع را با مقاييس شرعى و منصوصات اسلامى وفق دهند . مثلا در عراق و خراسان درياهاى خروشان و زمين‌هاى وسيع زراعتى وجود داشت كه براى آن قوانين كشاورزى و مالى و خراجى لازم بود . در چنين حال قياس و رأى را در استخراج و تدوين احكام ضرورت افتاد « 2 » و خليفه منصور عباسى چون اين ضرورت مبرم را در عراق ديد ، فقيهان مدرسهء قياس و رأى را در بغداد تاييد كرد ، كه اكثر اين مردم از نژاد عجمى بودند ، و در رأس ايشان امام ابو حنيفه نعمان وجود داشت ، كه حتى اعراب زبان عربى را چنان كه شايد ادا نميكرد و بدان مبالاتى نداشت . « 3 » بارى فكر تدوين فقه در عصر عباسى پيدا شد ، و در جمله مدونان نخستين آن هم برخى از علماء و محدثان خراسانى بودند ، كه از ان جمله بقول ذهبى : عبد اللّه

--> ( 1 ) - جرجى زيدان 3 / 72 ( 2 ) - ضحى الاسلام 2 / 152 ( 3 ) - جرجى زيدان 3 / 71 به حوالت ابن خلكان 1 / 439